Niebezpieczne elementy maszyn – oznakowanie BHP
Maszyny i urządzenia techniczne stosowane w zakładzie pracy mogą być źródłem zagrożeń. Szczególnie niebezpieczeństwo stwarzają elementy ruchome, elementy ostre, strefy zgniotu, powierzchnie o wysokiej temperaturze. Zagrożeń tych nie zawsze można wyeliminować poprzez stosowanie rozwiązań organizacyjnych i technicznych, w tym środków ochrony zbiorowej. Wówczas niezbędne są odpowiednie znaki. Jak powinny być oznakowane niebezpieczne elementy maszyn?
Niebezpieczne elementy maszyn – jakie to elementy?
Niebezpieczne elementy maszyn to wszystkie ich części, które podczas pracy mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia. Mogą one powodować urazy mechaniczne, związane m.in. z pochwyceniem, wciągnięciem lub wplątaniem, uderzeniem, przytrzaśnięciem, przekłuciem, porażeniem prądem – zarówno podczas normalnej obsługi, jak i w trakcie czyszczenia, regulacji czy serwisowania. Co ważne, zagrożenie nie musi wynikać z awarii maszyny. Bardzo często jest naturalną konsekwencją jej działania. Właściwa identyfikacja takich elementów to jeden z podstawowych etapów oceny ryzyka zawodowego na stanowisku pracy.
Niebezpieczne elementy maszyn – najczęściej spotykane
Elementy ruchome. Części maszyn pozostające w ruchu podczas pracy urządzenia – obrotowym, postępowym lub złożonym – których kontakt z ciałem operatora może spowodować urazy mechaniczne o różnym stopniu ciężkości, od otarć i stłuczeń po amputacje i urazy wielonarządowe. Do tej grupy należą m.in. wały napędowe, pasy transmisyjne, łańcuchy, przekładnie, rolki transportowe, elementy obrotowe maszyn.
Elementy ostre i tnące. To elementy, których geometria – krawędź, ostrze, zakończenie – koncentruję siłę na małej powierzchni. Mogą powodować przecięcie, przekłucie lub rozerwanie tkanki przy kontakcie z ciałem człowieka. W odróżnieniu od innych elementów ruchomych zagrożenie nie zawsze wiąże się z dużą prędkością ani masą elementu – nawet wolno poruszające się ostrze lub nieruchoma krawędź mogą spowodować poważny uraz. Do tej grupy należą m.in. noże przemysłowe, piły, frezy, ostrza tnące, elementy wykrawające, wystające elementy konstrukcyjne, odłamki i wióry wyrzucane przez elementy tnące.
Elementy gorące. To części maszyn i urządzeń, których temperatura powierzchni jest na tyle wysoka, że kontakt z nimi grozi oparzeniem, a w skrajnych przypadkach – zapłonem odzieży lub materiałów znajdujących się w pobliżu. Zagrożenie nie zawsze jest oczywiste, ponieważ gorący element może nie świecić się, nie parować itd., a mimo to osiągać temperaturę przekraczającą bezpieczny próg kontaktu. Do tej grupy należą m.in.: powierzchnie grzewcze, wymienniki ciepła, nagrzewające się obudowy urządzeń, elementy instalacji technologicznych, komory suszarek i pieców przemysłowych.
Elementy pod napięciem. To części maszyn i instalacji elektrycznych, których dotknięcie lub zbliżenie się na nieodpowiednią odległość może spowodować przepływ prądu przez ciało człowieka. Skutki porażenia zależą od wartości napięcia, natężenia prądu, drogi przepływu przez organizm i czas trwania kontaktu. Zagrożenie stwarzają m.in. odsłonięte przewody i zaciski, szafy i rozdzielnice elektryczne, silniki, transformatory i kondensatory, elementy przewodzące napięcie dotykowe (np. metalowe obudowy).
Strefy zgniotu i przytrzaśnięcia. To obszary w przestrzeni roboczej maszyny, w których zbliżenie lub zetknięcie ruchomego elementu z innym elementem stwarza bezpośrednie ryzyko urazu mechanicznego. O poziomie ryzyka decydują: siła działająca, prędkość ruchu elementu, wielkość szczeliny między częściami maszyn. Do tej grupy należą m.in. prasy, podnośniki, siłowniki, mechanizmy zamykające, ruchome osłony i elementy dociskowe.
Dlaczego niebezpieczne elementy maszyn muszą być prawidłowo oznakowane?
Odpowiednie oznakowanie maszyn jest ważnym elementem sprzyjającym poprawie bezpieczeństwa w miejscu pracy. Znaki pozwalają szybko i jednoznacznie przekazywać pracownikom komunikaty dotyczące bezpieczeństwa – informować o występujących zagrożeniach, wskazywać, w jaki sposób należy się zachowywać lub jakie zachowania są zabronione.
Zgodnie z kodeksem pracy pracodawca ma obowiązek przekazywać pracownikom informacje o zagrożeniach dla zdrowia i życia występujących w zakładzie pracy, na poszczególnych stanowiskach pracy i przy wykonywanych pracach, w tym o zasadach postępowania w przypadku awarii i innych sytuacji zagrażających zdrowiu i życiu pracowników. Do obowiązków pracodawcy należy także przekazywanie informacji o działaniach ochronnych i zapobiegawczych podjętych w celu wyeliminowania lub ograniczenia istniejących zagrożeń .
Rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów BHP wprost wskazuje na konieczność stosowania znaków bezpieczeństwa – oznakowane powinny być te miejsca w zakładzie pracy, w których występują zagrożenia dla pracowników, a zagrożeń tych nie można zlikwidować środkami ochrony zbiorowej lub innymi środkami stosowanymi w organizacji pracy. Znaki powinny być zgodne z wymaganiami określonymi w załączniku do tego rozporządzenia i z Polskimi Normami.
Obowiązek oznakowania wynika również z przepisów regulujących bezpieczne użytkowanie maszyn w środowisku pracy. Zgodnie z § 18 pkt 1 ust. 1 rozporządzenia w sprawie minimalnych wymagań dotyczących BHP w zakresie użytkowania maszyn przez pracowników podczas pracy: maszyny wyposaża się w znaki ostrzegawcze i oznakowanie konieczne do zapewnienia bezpieczeństwa pracowników. Kwestie dotyczące oznakowania w bardziej szczegółowy sposób porusza rozporządzenie w sprawie zasadniczych wymagań dla maszyn.
Niebezpieczne elementy maszyn – znaki bezpieczeństwa
Znaki bezpieczeństwa muszą spełniać wymagania Polskich Norm. Obowiązującą jest PN-EN ISO 7010. To norma o charakterze międzynarodowym. Wprowadza ona jednolity system oznakowania oparty na ustandaryzowanych kolorach (np. kolor żółty – ostrzeżenie, niebieski – nakaz), kształtach (np. trójkąt – ostrzeżenie, koło – zakaz/nakaz) i piktogramach (proste, pozbawione zbędnych detali symbole). Znaki zgodne z normą PN-EN ISO 7010 są bardzo intuicyjne, co czyni je skutecznym narzędziem komunikacji.
Znaki ostrzegawcze
Znaki ostrzegawcze stosuje się w celu wskazania zagrożeń, jakie występują lub mogą występować w danym miejscu. Szybka identyfikacja elementów lub urządzeń, które mogą być potencjalnie niebezpieczne, zwiększa czujność i daje czas na zastosowanie odpowiednich środków ostrożności, jeszcze przed przystąpieniem do pracy, zmniejsza też ryzyko przypadkowego kontaktu z elementami stwarzającymi zagrożenie.
Znaki zakazu
Znaki zakazu wskazują działania, których nie wolno podejmować w określonej strefie lub podczas obsługi danego urządzenia, np. w związku z niebezpiecznymi elementami. Czytelne zakazy pozwalają eliminować niebezpieczne zachowania oraz minimalizować ryzyko wystąpienia wypadków lub awarii.
Znaki nakazu
Obsługa niektórych urządzeń może wymagać odpowiedniego zachowania lub stosowania środków ochrony indywidualnej. Znaki nakazu BHP informują o obowiązkowych działaniach, jakie należy podjąć przed rozpoczęciem pracy. Najczęściej dotyczą właśnie niezbędnych ŚOI, szczególnie przy maszynach z niebezpiecznymi elementami tnącymi lub ruchomymi.
Instrukcje BHP
Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie ogólnych przepisów BHP pracodawca ma obowiązek udostępnić pracownikom, do stałego korzystania, aktualne instrukcje bezpieczeństwa i higieny pracy, m.in. dotyczące obsługi maszyn i innych urządzeń technicznych. W przypadku niebezpiecznych elementów maszyn – np. ruchomych, tnących, gorących czy pod napięciem – wydaje się szczególnie ważne, by instrukcje jednoznacznie je identyfikowały i określały dopuszczalne sposoby postępowania w ich pobliżu (w tym zasady wykonywania czynności związanych z regulacją, czyszczeniem i konserwacją). W instrukcjach powinny znajdować się także informacje dotyczące niezbędnych ŚOI oraz sposobów postępowania w sytuacjach awaryjnych.
Niebezpieczne elementy maszyn – FAQ
Tak. Pracodawca ma obowiązek informowania pracowników o zagrożeniach występujących na stanowisku pracy. Znaki BHP stanowią podstawowe narzędzie realizacji tego obowiązku. Przepisy nakładają również obowiązek oznakowania miejsc, w których występują zagrożenia dla pracowników. O konieczności stosowania znaków BHP na maszynach mówią także przepisy regulujące bezpieczne użytkowanie maszyn w środowisku pracy.
Zgodnie z przepisami znaki BHP umieszcza się w miejscach, w których występują zagrożenia dla pracowników. Są szczególnie istotne tam, gdzie zagrożeń nie da się wyeliminować, stosując np. odpowiednią organizację pracy. W praktyce oznakowuje się m.in. elementy ruchome, elementy tnące i ostre (np. noże, piły), powierzchnie gorące, instalacje pod napięciem, strefy zgniotu i przytrzaśnięcia.
Do oznakowania miejsc pracy, w których występują zagrożenia dla pracowników, np. niebezpiecznych elementów maszyn, należy stosować znaki zgodne z Polskimi Normami. Normą obowiązującą jest PN-EN ISO 7010. Znaki ostrzegawcze, zakazu i nakazu w prosty i jednoznaczny sposób przekazują komunikaty dotyczące bezpieczeństwa.
