Piktogramy CLP dotyczące zagrożeń fizycznych
Jasny sposób komunikowania o zagrożeniach, jakie mogą stwarzać chemikalia, sprzyja zwiększeniu bezpieczeństwa przy ich produkcji, magazynowaniu, transporcie i stosowaniu. Na terenie UE zastosowanie ma rozporządzenie CLP, które określa zasady klasyfikacji, oznakowania i pakowania substancji oraz mieszanin chemicznych. Jednym z najważniejszych elementów systemu są piktogramy CLP/GHS, czyli charakterystyczny symbole ostrzegawcze umieszczane na etykietach i opakowaniach produktów. Umożliwiają one szybkie rozpoznanie zagrożenia. Wśród piktogramów są piktogramy CLP dotyczące zagrożeń fizycznych. Mogą informować m.in. o właściwościach łatwopalnych, utleniających czy żrących substancji. Jakie to symbole, jakie zagrożenia sygnalizują i kiedy stosuje się poszczególne oznaczenia?
Czym są piktogramy CLP (GHS), jak wyglądają i do czego służą?
Piktogramy CLP (GHS) to oznaczenia graficzne umieszczane na etykietach substancji i mieszanin chemicznych w celu przekazania informacji o potencjalnych zagrożeniach związanych z ich właściwościami. Mają one kształt kwadratu ustawionego na wierzchołku. Na białym tle z czerwonym obramowaniem umieszczony jest czarny symbol reprezentujący konkretne zagrożenie, jakie stwarza tak oznakowany produkt. Warto pamiętać, że jeden produkt chemiczny może stwarzać kilka rodzajów zagrożeń, dlatego na etykiecie może znajdować się więcej niż jeden piktogram.
Jednolita forma i kolorystyka sprawiają, że oznaczenia są łatwo rozpoznawalne i uniwersalne – dzięki nim można jednoznacznie zidentyfikować niebezpieczeństwa, niezależnie od języka, w którym przygotowano etykietę, i podjąć odpowiednie środki ostrożności, np. podczas przechowywania, transportu lub stosowania danej substancji lub mieszaniny.
Piktogramy CLP czy GHS?
W odniesieniu do piktogramów przekazujących zagrożenia używa się zamiennie terminów „piktogramy GHS” i piktogram „CLP”. Nazewnictwo odnosi się do ogólnoświatowego standardu i aktu prawnego, który wdraża go w UE, ale chodzi o te same oznaczenia.
Piktogramy są częścią Globalnie Zharmonizowanego Systemu Klasyfikacji i Oznakowania Chemikaliów (GHS, Globally Harmonized System of Classification and Labelling of Chemicals) opracowanego przez Organizację Narodów Zjednoczonych (ONZ). System wprowadza jednolite kryteria zagrożeń (zagrożenia fizyczne, zagrożenia dla zdrowia ludzkiego, zagrożenia dla środowiska naturalnego) i spójne elementy przekazywania wiedzy o ryzyku, które – oprócz piktogramów ostrzegawczych – obejmują też m.in. hasła ostrzegawcze, zwroty wskazujące rodzaj zagrożenia, zwroty wskazujące środki ostrożności. W Unii Europejskiej postanowienia GHS wdrożone zostały przez rozporządzenie CLP (Classification, Labelling and Packaging).
Piktogramy CLP dotyczące zagrożeń fizycznych
System GHS dzieli zagrożenia chemiczne na trzy główne grupy: zagrożenia fizyczne, zagrożenia dla zdrowia i zagrożenia dla środowiska. W rozporządzeniu CLP, wdrażającym GHS na terenie Unii Europejskiej, dodana została czwarta, uzupełniająca grupa: dodatkowe zagrożenia (zagrożenie dla warstwy ozonowej).
Zagrożenia fizyczne wynikają z właściwości chemicznych i fizykochemicznych produktów, a także ich reakcji na określone czynniki, takie jak np. wysoka temperatura, ciśnienie, kontakt z wodą. Mogą wiązać się z ryzykiem wybuchu, pożaru, gwałtownych reakcji chemicznych czy uszkodzenia materiałów. Do tej grupy zalicza się m.in. materiały wybuchowe, substancje łatwopalne, utleniające, samoreaktywne, piroforyczne, samonagrzewające, gazy pod ciśnieniem, substancje powodujące korozję metali, substancje wydzielające łatwopalne gazy w kontakcie z wodą.
Zgodnie z rozporządzeniem CLP zagrożenia fizyczne obejmują kilkanaście klas, które pozwalają określić rodzaj i stopień niebezpieczeństwa. Do oznaczania wybranych zagrożeń fizycznych wykorzystuje się pięć piktogramów: GHS01, GHS02, GHS03, GHS04 i GHS05.
GHS01 – wybuchająca bomba
Piktogram przedstawiający wybuchającą bombę wskazuje na substancje i mieszaniny o właściwościach wybuchowych, które mogą eksplodować pod wpływem określonych czynników, takich jak np. wysoka temperatura, uderzenie, tarcie, kontakt z innymi substancjami. Oznacza się nim:
- niestabilne materiały wybuchowe,
- materiały wybuchowe podklas 1.1, 1.2, 1.3, 1.4,
- substancje i mieszaniny samoreaktywne (typy A, B),
- nadtlenki organiczne (typy A, B).
Produkty oznaczone piktogramem GHS01 mogą stwarzać ryzyko gwałtownego uwolnienia energii, rozrzutu odłamków, fali uderzeniowej lub pożaru.
GHS02 – płomień
Piktogram przedstawiający płomień wskazuje na substancje i mieszaniny o właściwościach łatwopalnych – mogą łatwo ulegać zapłonowi i stwarzać ryzyko pożaru. Produkt może zapalić się w kontakcie ze źródłem zapłonu, a w niektórych przypadkach również samoczynnie. Oznacza się nim:
- gazy łatwopalne (kategoria zagrożenia 1),
- aerozole łatwopalne (kategorie zagrożeń 1, 2),
- substancje ciekłe łatwopalne (kategorie zagrożeń 1, 2, 3),
- substancje stałe łatwopalne (kategorie zagrożeń 1, 2),
- substancje i mieszaniny samoreaktywne (typy B, C, D, E, F),
- substancje ciekłe piroforyczne (kategoria zagrożenia 1),
- substancje stałe piroforyczne (kategoria zagrożenia 1),
- substancje i mieszaniny samonagrzewające się (kategorie zagrożeń 1, 2),
- substancje i mieszaniny, które w kontakcie z wodą wydzielają gazy łatwopalne (kategorie zagrożeń 1, 2, 3),
- nadtlenki organiczne (typy B, C, D, E, F).
GHS03 – płomień nad okręgiem
Piktogram przedstawiający płomień nad okręgiem wskazuje na substancje o właściwościach utleniających, które mogą powodować lub intensyfikować pożar, a w określonych warunkach również zwiększać ryzyko wybuchu. Oznacza się nim:
- gazy utleniające (kategoria zagrożenia 1),
- substancje ciekłe utleniające (kategorie zagrożeń 1, 2, 3),
- Substancje stałe utleniające (kategorie zagrożeń 1, 2, 3).
GHS04 – butla gazowa
Piktogram przedstawiający butlę gazową wskazuje na obecność gazów pod ciśnieniem, które mogą stwarzać zagrożenie w przypadku niewłaściwego przechowywania lub użytkowania. Zagrożenie związane z takimi produktami wynika np. z ryzyka rozerwania pojemnika pod wpływem temperatury, gwałtownego uwolnienia gazu, wystąpienia odmrożeń lub obrażeń w przypadku kontaktu ze schłodzonym gazem. Oznacza się nim:
- gazy pod ciśnieniem
- gazy sprężone,
- gazy skroplone,
- gazy skroplone schłodzone,
- gazy rozpuszczone.
GHS05 – działanie żrące
Piktogram z symbole przedstawiającym dwie probówki, z których ciecz spływa na dłoń i na metalową powierzchnię, wskazuje na obecność substancji i mieszanin o właściwościach żrących. W kontekście zagrożeń fizycznych odnosi się do produktów działających żrąco na metale – produkt może powodować uszkodzenia metalowych powierzchni, prowadząc do ich korozji. Oznacza się nim:
- substancje korodujące metale (kategoria zagrożenia 1).
Warto zaznaczyć, że piktogram GHS05 nie odnosi się wyłącznie do zagrożeń fizycznych. Ten sam symbol jest wykorzystywany także do oznaczania zagrożeń dla zdrowia, w szczególności substancji powodujących poważne oparzenia skóry i uszkodzenia oczu.
Piktogramy CLP dotyczące zagrożeń fizycznych – FAQ
Do oznaczania określonych zagrożeń fizycznych stosuje się następujące piktogramy: GHS01 (wybuchająca bomba), GHS02 (płomień), GHS03 (płomień nad okręgiem), GHS04 (butla gazowa), GHS05 (działanie żrące). Ostatni z wymienionych symboli stosuje się w tej grupie do oznaczania substancji i mieszanin działających żrąco na metale.
Piktogram GHS01 oznacza substancje i mieszaniny wybuchowe. Stosuje się go do oznaczania materiałów pirotechnicznych, fajerwerków i innych materiałów wybuchowych.
Piktogram GHS02 (płomień) oznacza substancje i mieszaniny łatwopalne. Oznaczenie występuje m.in. na rozpuszczalnikach, paliwach, alkoholach technicznych, farbach, lakierach, produktach w aerozolach.
Piktogram GHS03 oznacza substancje i mieszaniny utleniające. Oznaczenie może występować np. na wybielaczach i odplamiaczach, rozjaśniaczach do włosów, sztucznych nawozach mineralnych, odczynnikach chemicznych stosowanych w laboratoriach (np. nadmanganian potasu, kwas azotowy).
Piktogram GHS04 oznacza gazy pod ciśnieniem. Może występować np. na butlach z gazami technicznymi, pojemnikach z gazami wykorzystywanymi w laboratoriach, przemyśle i medycynie.
Piktogram GHS05 oznacza substancje i mieszaniny o działaniu żrącym.Może występować np. na etykietach silnych środków czyszczących, preparatów do udrażniania rur, kwasów, zasad i innych produktów chemicznych wykazujących właściwościach żrących. Takie oznaczenie może wynikać także z oddziaływania danego produktu na skórę lub oczy.
