Piktogramy na etykietach chemicznych
Substancje chemiczne wykorzystywane są w różnych branżach, m.in. w przemyśle, rolnictwie, laboratoriach. Niewłaściwe obchodzenie się z nimi może stanowić zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi oraz dla środowiska naturalnego, stąd tak istotne jest prawidłowe oznakowanie chemikaliów. Do przekazywania informacji na temat niebezpiecznych substancji stosuje się etykiety chemiczne zawierające ustandaryzowane oznaczenia ostrzegawcze, w tym piktogramy. Jakie piktogramy występują na etykietach chemicznych i co oznaczają?
Przepisy dotyczące oznakowania chemikaliów
W celu zapewnienia jednolitych i zrozumiałych zasad klasyfikacji oraz oznakowania substancji chemicznych na całym świecie opracowany został Globalnie Zharmonizowany System Klasyfikacji i Oznakowania Chemikaliów (GHS). Dzięki ujednoliceniu kryteriów identyfikacji zagrożeń oraz komunikowania ich za pomocą odpowiednich oznaczeń użytkownicy, bez względu na kraj pochodzenia produktu, otrzymują najważniejsze informacje w czytelnej formie. Na terenie UE standardy GHS wdrożone zostały przez rozporządzenie CLP. Rozporządzenie określa obowiązki m.in. na producentów i importerów substancji chemicznych związane z klasyfikacją i oznakowaniem tych substancji. Rozporządzenie CLP wprowadza jednolite piktogramy, hasła ostrzegawcze, zwrotu wskazujące rodzaj zagrożenia i środki ostrożności, które muszą znaleźć się na etykietach chemicznych. Prawidłowe oznakowanie chemikaliów, w tym stosowanie etykiet, nie jest kwestią dobrej praktyki, ale wymogiem prawnym.
Etykiety substancji chemicznych
Etykiety chemiczne są podstawowym źródłem informacji o chemikaliach. Przekazują one użytkownikom jasne, jednoznaczne i wyczerpujące informacje na temat zagrożeń oraz bezpiecznego stosowania substancji i mieszanin sklasyfikowanych jako niebezpieczne. Wprowadzenie jednolitych zasad oznakowania zwiększa skuteczność komunikacji, pomaga minimalizować ryzyko wypadków i podnosi poziom bezpieczeństwa.
Odpowiednio zaprojektowana etykieta umożliwia szybkie rozpoznanie rodzaju substancji i ocenę ryzyka związanego z jej użyciem. Na etykietach chemicznych odpowiadających wymaganiom określonym w rozporządzeniu CLP powinny znajdować się najważniejsze dane dotyczące producenta lub importera oraz elementy graficzne i tekstowe dotyczące bezpiecznego użytkowania substancji, które wzajemnie się uzupełniają. Jakie konkretnie?
Zgodnie z rozporządzeniem substancja lub mieszanina zaklasyfikowana jako stwarzająca zagrożenie i zawarta w opakowaniu musi być opatrzona etykietą zawierającą następujące elementy:
- nazwę, adres, numer telefonu dostawcy/dostawców;
- nominalną ilość tej substancji lub mieszaniny w pakunkach (chyba że ilość określona jest gdzie indziej na opakowaniu);
- identyfikator produktu;
- piktogramy określające rodzaj zagrożenia (jeśli dotyczy);
- hasła ostrzegawcze (jeśli dotyczy);
- zwroty wskazujące rodzaj zagrożenia (jeśli dotyczy);
- odpowiednie zwroty wskazujące środki ostrożności (jeśli dotyczy);
- sekcję zawierającą informacje uzupełniające (jeśli dotyczy).
Etykietę sporządza się w języku/językach urzędowych państwa/państw członkowskich, w których substancja lub mieszanina wprowadzona jest do obrotu (chyba że dane państwo członkowskie postanowi inaczej). Informacje na etykietach mogą być podane w większej liczbie języków, wówczas w każdym z języków muszą przekazywać to samo.
Piktogramy CLP na etykietach chemikaliów
Zestawienie informacji graficznych i tekstowych na etykietach zapewnia użytkownikom wiedzę niezbędną do tego, by prawidłowo i bezpiecznie obchodzić się z substancjami chemicznymi. Piktogramy na etykietach chemicznych odgrywają szczególną rolę – symbole graficzne w prosty i czytelny sposób informują o zagrożeniach. Ich uniwersalna forma pozwala zidentyfikować zagrożenie, niezależnie od znajomości języka czy poziomu wiedzy użytkownika.
Piktogramy wskazujące rodzaj zagrożenia, które umieszcza się na etykietach chemikaliów, mają kształt kwadratu umieszczonego na wierzchołku. Na białym tle z czerwonym obramowaniem umieszczony jest czarny symbol. Bardzo ważne, aby piktogramy były dobrze widoczne i czytelne. Przepisy wskazują, że każdy piktogram powinien zajmować przynajmniej jedną piętnastą powierzchni etykiety, przy czym jego powierzchnia nie może być mniejsza niż 1 cm2.
Piktogramy określające rodzaj zagrożenia – zestawienie
Piktogramy informują o rodzaju zagrożenia związanego z daną substancją lub mieszaniną. Zagrożenia można podzielić na podstawowe kategorie – zagrożenia fizyczne, zagrożenia dla zdrowia, zagrożenia dla środowiska.
Zagrożenia fizyczne. Piktogramy zagrożeń fizycznych informują o właściwościach substancji, które mogą prowadzić do pożaru, wybuchu lub innych gwałtownych reakcji. Obejmują one m.in. substancje łatwopalne, substancje samoreaktywne, materiały wybuchowe, substancje utleniające i gazy pod ciśnieniem.
| Symbol: wybuchająca bomba | GHS 01 |  | Zagrożenie wybuchem lub reaktywnością |
| Symbol: płomień | GHS 02 |  | Substancja łatwopalna |
| Symbol: płomień nad okręgiem | GHS 03 |  | Substancja o działaniu utleniającym |
| Symbol: butla gazowa | GHS 04 |  | Gazy pod ciśnieniem |
| Symbol: działanie żrące | GHS 05 |  | Powoduje korozje metali |
Zagrożenia dla zdrowia. Piktogramy ostrzegawcze stosuje się również w przypadku substancji o negatywnym wpływie na zdrowie człowieka. Mogą wskazywać o działaniu toksycznym, żrącym, drażniącym, rakotwórczym, uczulającym, działającym szkodliwie na rozrodczość.
| Symbol: czaszka i skrzyżowane piszczele | GHS 06 |  | Działanie toksyczne |
| Symbol: działanie żrące | GHS 05 | | Działanie żrące |
| Symbol: wykrzyknik | GHS 07 |  | Działanie drażniące |
| Symbol: zagrożenie dla zdrowia | GHS 08 |  | Działanie rakotwórcze / mutagenne |
Zagrożenia dla środowiska. Piktogram GHS 09 stosuje się do oznakowania substancji, które mogą stwarzać zagrożenie dla ekosystemów. Jego obecność na etykiecie wskazuje, że nieprawidłowe stosowanie lub niewłaściwa utylizacja mogą prowadzić do długotrwałych, trudnych do odwrócenia szkód środowiskowych.
| Symbol: środowisko | GHS 09 |  | Substancja szkodliwa dla środowiska wodnego |
Zasady umieszczania piktogramów
Substancje chemiczne mogą stwarzać więcej niż jedno zagrożenie, dlatego na niektórych etykietach znajduje się więcej niż jeden piktogram. Jednocześnie oznakowanie graficzne o zagrożeniach musi być czytelne – nadmierna liczba znaków może utrudniać odczytanie informacji. W rozporządzeniu CLP określono zasady pierwszeństwa umieszczania piktogramów, gdy dana substancja stwarza kilka rodzajów zagrożenia jednocześnie.
- Jeśli zastosowanie ma piktogram GHS 01, nie ma obowiązku umieszczania piktogramów GHS 02 i GHS 03 – z wyjątkiem przypadków, w których obowiązkowe jest zamieszczenie więcej niż jednego z tych piktogramów.
- Jeśli zastosowanie ma piktogram GHS 06, nie umieszcza się piktogramu GHS 07.
- Jeśli zastosowanie ma piktogram GHS 05, nie umieszcza się piktogramu GHS 07 – jeżeli dotyczy on działania drażniącego na skórę lub oczy.
- Jeżeli w związku z działaniem uczulającym na drogi oddechowe zastosowanie ma piktogram GHS 08, nie umieszcza się piktogramu GHS 07 – jeżeli dotyczy on działania uczulającego na skórę lub działania drażniącego na skórę i oczy.
Przepisy wskazują, że jeśli klasyfikacja substancji lub mieszaniny powoduje konieczność umieszczenia na etykiecie więcej niż jednego piktogramu odpowiadającego tej samej klasie zagrożenia, wówczas na etykiecie umieszcza się piktogram odpowiadający najwyższej kategorii zagrożenia w każdej z odnośnych klas zagrożenia.
Piktogramy na etykietach chemicznych – FAQ
Do przekazywania informacji o rodzaju zagrożenia służą piktogramy CLP. Jest ich dziewięć: GHS 01 – zagrożenie wybuchem lub reaktywnością; GHS 02 – substancja łatwopalna; GHS 03 – substancja o działaniu utleniającym; GHS 04 – gazy pod ciśnieniem; GHS 05 – działanie żrące (uszkodzenia metali, skóry i oczu); GHS 06 – działanie toksyczne; GHS 07 – działanie drażniące; GHS 08 – działanie rakotwórcze/mutagenne; GHS 09 – substancja szkodliwa dla środowiska wodnego.
To znaki w kształcie kwadratu ustawionego na wierzchołku. Na białym tle, w czerwonej obwódce, znajduje się piktogram symbolizujący konkretne zagrożenie.
Tak – ponieważ jedna substancja może stwarzać więcej niż jedno zagrożenie, niekiedy konieczne jest umieszczenie na etykiecie więcej niż jednego piktogramu. Konieczne jest jednak zachowanie czytelności oznakowania. Zasady umieszczania piktogramów wskazujących rodzaj zagrożenia, w tym zasady pierwszeństwa, określa rozporządzenie CLP.
