BHP przy pracach z materiałami niebezpiecznymi
Materiały niebezpieczne wykorzystuje się w wielu gałęziach gospodarki. Są obecne m.in. w zakładach produkcyjnych, laboratoriach, przemyśle chemicznym. Mogą to być np. substancje łatwopalne, toksyczne, żrące, wybuchowe, radioaktywne. Praca z nimi wymaga szczególnej uwagi – niewłaściwe obchodzenie się z takimi substancjami może powodować poważne zagrożenie dla zdrowia pracowników, środowiska i bezpieczeństwa zakładu. Zgodnie z przepisami BHP prace, w podczas których pracownicy mają kontakt z materiałami niebezpiecznymi, zaliczają się do prac szczególnie niebezpiecznych. O jakich przepisach BHP należy pamiętać przy pracach z materiałami niebezpiecznymi?
Materiały niebezpieczne w miejscu pracy – obowiązki pracodawcy
Ogólne przepisy dotyczące prac szczególnie niebezpiecznych wskazują, że pracodawca powinien określić szczegółowe wymagania BHP podczas ich wykonywania, a zwłaszcza zapewnić:
- bezpośredni nadzór nad tymi pracami przez wyznaczone w tym celu osoby,
- odpowiednie środki zabezpieczające,
- instruktaż pracowników, obejmujący w szczególności: imienny podział pracy, kolejność wykonywania działań, wymagania BHP przy poszczególnych czynnościach.
W przypadku prac przy użyciu materiałów niebezpiecznych obowiązkiem pracodawcy jest informowanie pracowników o:
- właściwościach fizycznych, chemicznych i biologicznych materiałów, półfabrykantów i gotowych wyrobów, które stosowane są w zakładzie pracy,
- ryzyku dla zdrowia i bezpieczeństwa pracowników związanych ze stosowaniem takich substancji.
- sposobach bezpiecznego stosowania w/w substancji i postępowania z nimi w sytuacjach awaryjnych.
Zgodnie z przepisami materiały o nieznanych właściwościach, do czasu ich zbadania, mogą być stosowane tylko w warunkach laboratoryjnych, do celów badawczych i doświadczalnych, przy zastosowaniu wzmożonych środków ostrożności. Podczas transportu, magazynowania i stosowania materiałów niebezpiecznych należy stosować odpowiednie środki ochrony zbiorowej i indywidualnej – dopasowane do charakteru występującego zagrożenia.
Przechowywanie materiałów niebezpiecznych
Materiały niebezpieczne należy przechowywać wyłącznie w miejscach i opakowaniach przeznaczonych do tego celu i odpowiednio oznakowanych. Pomieszczenia, aparatura, środki transportu, zbiorniki i opakowania wykorzystywane do stosowania, przemieszczania lub magazynowania takich materiałów muszą być dostosowane do ich właściwości i zapewniać odpowiedni poziom bezpieczeństwa. Szczególne wymagania dotycząc pojemników i zbiorników – powinny być one wykonane z materiałów, które nie wschodzą w reakcje z przechowywaną substancją, odpornych na jej działanie, odpowiednio wytrzymałych, szczelnych oraz zabezpieczonych przez uszkodzeniem i niekontrolowanym wydostaniem się zawartości. Podczas przechowywania cieczy należy dodatkowo uwzględnić możliwość ich rozszerzalności termicznej. Niedopuszczalne jest przechowywanie materiałów niebezpiecznych w opakowaniach przeznaczonych do środków spożywczych.
Przy przechowywaniu ciekłych materiałów niebezpiecznych w stałych zbiornikach konieczne jest zastosowanie zabezpieczeń ograniczających skutki ewentualnego rozszczelnienia, a także zapewnienie bezpiecznego pomiaru ilości cieczy i uniemożliwienie dostępu osobom nieupoważnionym. zbiorniki z takimi materiałami oraz cieczami gorącymi nie powinny być lokalizowane nad stanowiskami pracy ani przejściami, chyba że wymaga tego proces technologiczny. W takim wypadku należy jednak zastosować odpowiednie rozwiązania chroniące pracowników przed oblaniem.
Pakowanie, składowanie, załadunek, a także transport materiałów niebezpiecznych wraz z innymi materiałami, które mogłyby stwarzać dodatkowe zagrożenie w razie uszkodzenia opakowania na skutek wzajemnego oddziaływania, jest niedopuszczalne. Aby skutecznie ograniczać zagrożenia, w magazynach powinny być wywieszone instrukcje określające zasady postępowania z tymi materiałami, a pracownicy wykonujący takie prace powinni zostać zapoznani z ich treścią.
Pomieszczenia o zwiększonym zagrożeniu pożarowym, wybuchowym lub toksycznym
Pomieszczenia, w których składuje się lub stosuje materiały niebezpieczne pod względem pożarowym czy wybuchowym, a także takie, w przypadku których może dojść do wydzielania substancji trujących lub powstania mieszanin wybuchowych z powietrzem, wymagają szczególnego zabezpieczenia. Przepisy wymagają, aby były one wyposażone w:
- urządzenia zapewniające sygnalizację o zagrożeniach;
- odpowiedni sprzęt i środki gaśnicze, środki neutralizujące, apteczki pierwszej pomocy oraz odpowiednie środki ochrony zbiorowej i indywidualnej, stosownie do występujących zagrożeń.
Jeśli w wyniku awarii istnieje ryzyko wydzielania się substancji toksycznych lub palnych, w ilościach mogących stworzyć zagrożenie wybuchem, konieczne jest zapewnienie awaryjnej wentylacji wyciągowej uruchamianej od wewnątrz i zewnątrz pomieszczeń – zapewniającej wymianę powietrza zgodną z przepisami i Polskimi Normami.
Pracownicy powinni mieć zapewniony stały dostęp do środków łączności na wypadek awarii, wybuchu lub pożaru. Obowiązkiem pracodawcy jest określenie i poinformowanie pracowników o warunkach, jakie powinny być spełnione przed wejściem do takich pomieszczeń.
Składowanie i stosowanie materiałów niebezpiecznych – najważniejsze zasady
Bezpieczne składowanie i stosowanie materiałów niebezpiecznych wymaga przestrzegania określonych zasad. Chodzi szczególnie o dostosowanie temperatury, wilgotności i ochrony przed nasłonecznieniem do właściwości materiałów; przestrzeganie ograniczeń co do wspólnego składowania różnych materiałów, nieprzekraczanie dopuszczalnej ilości jednocześnie składowanej substancji w danym pomieszczeniu, stosowanie rotacji z zachowaniem dopuszczalnego czasu składowania oraz takie rozmieszczenie materiałów, które umożliwia bieżącą kontrolę zarówno samego procesu składowania, jak i stanu składowanych substancji – z uwzględnieniem wszelkich dodatkowych wymagań specyficznych dla danego materiału. Szczegółowe warunki, a także zasady postępowania w sytuacjach awaryjnych powinny być ujęte w instrukcjach.
Przeładunek materiałów niebezpiecznych
Przeładunek materiałów niebezpiecznych może być procesem stwarzającym dodatkowe zagrożenia. Z tego powodu powinien odbywać się tylko w miejscach specjalnie do tego przystosowanych, przy użyciu właściwego sprzętu oraz środków ochrony zbiorowej i indywidualnej. Dostęp do stref przeładunkowych powinien być ściśle ograniczony – nie mogą przebywać w nich osoby niezatrudnione przy takich pracach.
Czynniki rakotwórcze i biologiczne
Priorytetem przy występowaniu czynników rakotwórczych, zakaźnych i innych szkodliwych dla zdrowia jest ich eliminacja – pracodawca powinien w pierwszej kolejności dążyć do zastąpienia procesów, w których takie czynniki występują, innymi. Jeśli nie jest to możliwe, pracodawca ma obowiązek przedsięwziąć takie rozwiązania, aby ograniczyć zagrożenia. W szczególności powinien:
- zmniejszyć liczbę narażonych pracowników,
- ograniczyć do minimum występowanie tych czynników w środowisku pracy,
- zapewnić stosowanie środków ochrony zbiorowej lub indywidualnej – jeśli gdy narażenie nie może być zlikwidowane w inny sposób,
- zapewnić stosowanie przez pracowników wymagań higieny (w tym zakaz spożywania jedzenia i picia, zakaz palenia),
- określić w instrukcjach zasady postępowania w razie zaistnienia nieprzewidzianych sytuacji stwarzających zagrożenie,
- zapewnić odpowiednie oznaczenie miejsc stwarzających ryzyko – poprzez umieszczenie odpowiednich napisów i znaków ostrzegawczych,
- zapewnić pomieszczenia, instalacje i urządzenia przystosowane do regularnego i skutecznego czyszczenia.
Wykaz substancji i procesów rakotwórczych, sposób ich rejestracji oraz nadzór zdrowotny nad narażonymi pracownikami regulują odrębne przepisy.
Pracownicy muszą być poinformowani o możliwości powstania nieprzewidzianych sytuacji, które mogą powodować poważne zagrożenia dla zdrowia i życia. W razie powstania zagrożenia – do czasu jego usunięcia – do pracy mogą być dopuszczeni jedynie pracownicy niezbędni do usunięcia awarii (muszą być wyposażeni w odpowiednie środki ochrony indywidualnej, a czas przebywania w takiej strefie powinien być ograniczony do minimum), podczas gdy pozostałym pracownikom wstęp do tych miejsc jest zabroniony.
Wyposażenie ratunkowe i higieniczne stanowisk
Jeśli praca wiąże się z ryzykiem oblania środkami żrącymi lub zapalenia odzieży na pracowniku, konieczne jest odpowiednie zabezpieczenie stanowisk. W odległości do 20 m od takiego stanowiska powinny być zainstalowane prysznice bezpieczeństwa do obmycia całego ciała oraz osobne natryski do przemywania oczu. Ważne jest, aby w razie potrzeby natryski można było natychmiast uruchomić. Należy przy tym uwzględnić ograniczoną sprawność osób z nich korzystających. Przepisy wskazują, że natryski powinny być zasilane wodą nieogrzewaną i działać niezawodnie bez względu na warunki atmosferyczne.
Kolejnym wymogiem higienicznym, dotyczącym pracy z materiałami zakaźnymi lub toksycznymi, jest zapewnienie przy wyjściu z pomieszczeń umywalek z ciepłą wodą – co najmniej jednej na dwudziestu pracowników jednocześnie zatrudnionych, ale nie mniej niż jedna umywalka, jeśli zatrudniona jest mniejsza liczba osób.
BHP przy pracy z materiałami niebezpiecznymi – FAQ
Przed rozpoczęciem pracy należy rozpoznać zagrożenia związane z danym materiałem, zapoznać się z instrukcją i kartą charakterystyki oraz upewnić się, że stanowisko pracy jest odpowiednio przygotowane. Należy stosować wymagane środki ochrony zbiorowej i indywidualnej, przestrzegać zasad przechowywania i transportu materiałów oraz postępować zgodnie z określonymi procedurami.
Prysznic bezpieczeństwa do obmycia całego ciała oraz osobny natrysk do przemywania oczu (umieszczone nie dalej niż 20 m od stanowiska pracy).
Wyłącznie osoby zatrudnione bezpośrednio przy tych pracach. Przeładunek musi się odbywać w miejscu do tego przystosowanym, z użyciem odpowiednich urządzeń i środków ochrony.
